Trong suốt quá trình sống, từ khi còn là một mầm
sống được nâng niu và bảo bọc trong bụng mẹ cho đến lúc chào đời với tiếng khóc
như báo hiệu “ba mẹ ơi…con đây này” cho đến lúc “trở về với cát bụi”. Một hành
trình với biết bao những trải nghiệm, chính những trải nghiệm này đã cho mổi cá
nhân “những bài học mang tính xương máu” cho chính mình. Trải nghiệm tích cực
bao gồm những khoảnh khắc vở òa trong niềm vui và hạnh phúc, tự hào…nhưng dường
như những trải nghiệm tiêu cực luôn có những tác động sâu sắc và không ít những
người mang những “vết hằn” sâu thẳm nơi tâm hồn với những tổn thương đến từ những
sự mất mát, đến từ sự thiếu thốn về tình cảm.
Một góc nhìn thực tế rằng, luôn tồn tại những
áp lực từ mọi lĩnh vực trong cuộc sống như: phải chu toàn bổn phận làm cha –
làm mẹ đối với con như thế nào với khái niệm “trọn vẹn” ? Ứng xử với các thành
viên trong gia đình cho đến việc dung hòa nét văn hóa mang tính truyền thống của
hai bên nội ngoại ? Làm gì để tạo nên sự gắn kết và yêu thương sâu sắc trong
hôn nhân ? Đó là những áp lực từ môi trường gia đình, cho đến những áp lực
trong học tập và công việc…tất cả những áp lực này có thể xảy một cách riêng rẻ
trong một giai đoạn nào đó hoặc là cùng nhau kéo đến như là một hệ lụy các rắc
rối từ môi trường sống. Cơ chế ứng phó và căn bằng của mổi cá nhân luôn được thử
thách, luôn trong trạng thái “cập nhật”. Và những vấn đề kể trên đều đóng vai
trò vô cùng quan trọng với những tác động đến sức khỏe tâm thần của con người.
Vậy khái niệm sức khỏe tâm thần được hiểu như
thế nào ? Nguyên nhân dẫn đến những vấn đề sức khỏe tâm thần bao gồm những vấn
đề gì ? Những lý giải về sức khỏe tâm thần
với góc nhìn tâm lý xã hội về các vấn đề tác động tiêu cực đến sức khỏe tâm thần
cũng như một số vấn đề cần lưu ý trong việc chăm sóc sức khỏe tâm thần một cách
lành mạnh. Đây chính là những tiểu mục mà chúng tôi muốn đề cập trong bài viết
này.
Đầu tiên, chúng ta sẽ hiểu như thế nào về khái
niệm sức khỏe tâm thần ?
Theo WHO, sức khỏe tâm thần là một trạng thái
không chỉ không có rối loạn hay dị tật tâm thần mà còn là một trạng thái tâm thần
hoàn toàn thoải mái, cân bằng về cảm xúc, hòa hợp các mối quan hệ gia đình, xã
hội; có cảm xúc, hành vi và ứng xử phù hợp với nhu cầu của xã hội.
Tất cả mọi người đều có sức khỏe tâm thần. Sức
khỏe tâm thần có thể hiểu một cách “ dân dã”, đó là cách mà chúng ta suy nghĩ,
cảm giác và hành động khi đương đầu với những sự kiện/những vấn đề xuất phát từ
cuộc sống – đó là những thăng trầm của cuộc đời mổi người. Sức khỏe tâm thần là
một trong những yếu tố đóng vai trò vô cùng quan trọng trong việc quyết định
cách chúng ta đối phó với sự căng thẳng và thay đổi trong cuộc sống cũng như
đưa ra các lựa chọn và cân nhắc trong việc thiết lập, duy trì, phát triển các mối
liên hệ với người khác.
Vậy những nguyên nhân nào dẫn đến những vấn đề
về sức khỏe tâm thần ?
Đây là là chủ đề hot và có rất nhiều tài liệu,
công trình nghiên cứu và cũng như các mô hình thực nghiệm được triển khai tập
trung vào những yếu tố nguy cơ. Những yếu tố này luôn có sự “gắn kết” tạo nên
những tác động cộng hưởng làm tăng những nguy cơ dẫn đến các rối loạn tâm thần
(RLTT).
•
Mô hình di
truyền tập trung vào các yếu tố di truyền ảnh hưởng như thế nào đến nguy cơ xuất hiện
RLSKTT. Các yếu tố di truyền đã được xem xét trong một số bệnh khác nhau như
tâm thần phân liệt (TTPL), bệnh Alzheimer và trầm cảm.
•
Mô hình
sinh học tập trung vào những quá trình hoá - sinh, đặc biệt là các chất dẫn
truyền thần kinh (DTTK), những chất
trung gian của cảm xúc và hành vi. Mô hình này cũng nhằm lí giải mối liên quan
giữa những tổn thương não và các rối loạn sức khỏe tâm thần (RLSKTT).
•
Mô hình
tâm lý tập trung vào những quá trính tâm lý có ảnh hưởng đến suy nghĩ cảm
xúc và hành vi. Không giống với 2 mô hình được nêu ở trên , điều đặc biệt tạo
nên sự đặc trưng mà mô hình tiếp cận về tâm lý đó chính là sử dụng các học thuyết
về tâm lý nhằm lí giải về các tình trạng rối loạn sức khỏe tâm lý – tâm thần từ
những trường phái nổi tiếng như: phân tâm và phân tâm hiện đại, nhân văn, hành
vi và nhận thức hành vi, thân chủ trọng tâm, nhận thức…
•
Tiếp cận
văn hoá - xã hội tập trung vào vai trò các yếu tố văn hoá và xã hội trong
các RLSKTT.
•
Mô hình hệ
thống tập trung vào các hệ thống xã hội thu hẹp, đó thường là gia đình. Ở
đây rối loạn được xem như là hệ quả của “tắc nghẻn kênh giao tiếp”, sự “sai lệch”
về vai trò, vị trí, chức năng của các thành viên kèm theo sự hỗ trợ và nâng đỡ
kém hiệu quả của hệ thống gia đình được xem xét.
•
Mô hình
sinh – tâm – xã hội nhằm mục đích tích hợp các yếu tố khác nhau được kể trên
vào một mô hình nguyên nhân tổng thể. Tiếp cận này cho rằng yếu tố di truyền hoặc
các yếu tố sinh học khác có thể làm tăng thêm nguy cơ xuất hiện các RLSKTT. Tuy
nhiên các rối loạn có xuất hiện hay không
còn phụ thuộc vào cường độ mà cá nhân
“đang có nguy cơ” đó tiếp xúc thế nào với những yếu tố gây stress gia
đình và xã hội hoặc cách cá nhân đó đối phó và những nguồn hỗ trợ cá nhân đối
phó với stress. Nặng nề hơn là các sự kiện mang tính tác động tiêu cực như: mất
mát người thân, nạn nhân của tình trạng bạo lực kéo dài…
PHẦN TIẾP THEO...ĐƯỢC CẬP NHẬT VÀO NGÀY 15/08/2015